Doğu Cephesinde Kimlerle Savaştık? Kurtuluş Mücadelesinin Unutulmayan Cephesi
Ankara’da eski kitapçılarda dolaşmayı seviyorum. Özellikle tarih kitaplarının arasında sararmış sayfaları karıştırırken, bazen birkaç satırın insanın zihninde büyük bir hikâyeye dönüştüğünü fark ediyorum. Geçenlerde bir sahafta elime geçen eski bir Kurtuluş Savaşı kitabında Doğu Cephesi ile ilgili bölümü okurken aklıma çocukluğum geldi. İlkokulda öğretmenimiz “Kurtuluş Savaşı sadece Batı’da Yunanlara karşı yapılmadı” dediğinde çoğumuz şaşırmıştık. Çünkü hafızamızda savaş denince genellikle İzmir, Sakarya ve Büyük Taarruz gibi olaylar canlanıyordu.
Oysa Doğu Cephesi, Milli Mücadele’nin en erken ve en kritik cephelerinden biriydi. Burada verilen mücadele yalnızca askeri bir çatışma değildi; yeni kurulan Türkiye’nin sınırlarını, siyasi geleceğini ve uluslararası itibarını belirleyen önemli bir dönüm noktasıydı.
Doğu Cephesinde kimlerle savaştık? Tarihin önemli sorularından biri
Okumaya Değer: Dondurulmuş hamur nasıl pişirilir ?
Doğu Cephesinde kimlerle savaştık sorusunun cevabı aslında birkaç farklı dönemi içine alır. Milli Mücadele yıllarında Doğu Cephesi’nde temel olarak Ermeni kuvvetleriyle mücadele edildi. Bunun yanında bölgedeki siyasi dengeler nedeniyle Rusya’daki Bolşevik hareketi, Osmanlı’dan kalan sınır meseleleri ve Kafkasya’daki güç değişimleri de süreci etkiledi.
1918 yılında Osmanlı Devleti’nin imzaladığı Mondros Ateşkes Antlaşması sonrasında doğu bölgelerinde büyük bir belirsizlik ortaya çıktı. Osmanlı ordusunun geri çekilmesiyle birlikte Kars, Ardahan ve çevresindeki bölgelerde kontrol sorunu yaşandı. Ermeni güçleri, özellikle Birinci Dünya Savaşı sonrasında oluşan ortamdan yararlanarak bölgede etkinlik kurmaya çalıştı.
Bu dönemde Anadolu’da başlayan Milli Mücadele hareketi, sadece İstanbul hükümetine karşı değil, aynı zamanda ülkenin farklı bölgelerinde ortaya çıkan tehditlere karşı da mücadele etmek zorundaydı.
Doğu Cephesi’nde karşı karşıya geldiğimiz Ermeni kuvvetleri
Doğu Cephesi denildiğinde en önemli karşılaşma Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti arasında yaşandı.
1918 yılında kurulan Ermenistan Cumhuriyeti, Kafkasya’da bağımsız bir devlet olarak ortaya çıktı. Bölgedeki sınır anlaşmazlıkları ve nüfus hareketleri nedeniyle Türkiye ile Ermenistan arasında ciddi gerilimler yaşandı. Özellikle Kars, Sarıkamış, Ardahan ve çevresi stratejik açıdan büyük önem taşıyordu.
TBMM Hükümeti, Doğu Cephesi’nin komutanlığına Kazım Karabekir Paşa’yı getirdi. Kazım Karabekir Paşa, düzenli orduya geçiş sürecinde büyük bir rol üstlendi. Onun komutasındaki 15. Kolordu, Doğu Anadolu’daki askeri gücün temelini oluşturuyordu.
1920 yılında başlayan harekât sonucunda Türk kuvvetleri hızla ilerledi. Sarıkamış ve Kars geri alındı. Ardından Ermeni hükümeti barış görüşmelerine yöneldi.
Bu mücadele, Kurtuluş Savaşı’nın diğer cephelerinden farklı olarak kısa sürede sonuçlanan ve siyasi kazanımları erken dönemde getiren bir cephe oldu.
Kazım Karabekir Paşa ve Doğu Cephesi’nin kaderi
Merhaba! Totalkirtasiye sayfasının bu haftaki konusu “Doğu cephesinde kimlerle savaştık”. Umarız faydalı bulursunuz!
Tarih kitaplarında bazen savaşları sadece komutan isimleri ve tarihler üzerinden öğreniyoruz. Fakat işin içine biraz daha yakından bakınca, o dönemde yaşayan insanların hikâyeleri ortaya çıkıyor.
Kazım Karabekir Paşa’nın Doğu Cephesi’ndeki başarısının arkasında yalnızca askeri strateji yoktu. Bölge halkıyla kurduğu ilişki de önemliydi. Savaşın ardından yetim kalan çocuklarla ilgilenmesi, eğitim faaliyetlerine önem vermesi ve halkın yaralarını sarmaya çalışması onun farklı yönlerinden biriydi.
Bugün Ankara’da eski devlet arşivlerini veya müzeleri gezerken, o dönemin belgelerine bakınca savaşın sadece cephede yaşanmadığını görmek mümkün. Bir tarafta askerler mücadele ederken diğer tarafta halk hayatta kalmaya çalışıyordu.
Benim için tarihin en etkileyici tarafı da burada ortaya çıkıyor. Büyük kararların arkasında aslında küçük insan hikâyeleri var. Bir köyde ekmeğini paylaşan aile, cepheye oğlunu gönderen anne veya savaş sonrası yeniden hayat kurmaya çalışan insanlar…
Doğu Cephesi’nde savaşın ekonomik ve sosyal etkileri
Ekonomi eğitimi aldığım için tarihi olaylara bazen kaynaklar ve rakamlar üzerinden bakıyorum. Savaşların yalnızca askeri sonuçları olmadığını, ekonomik dengeleri de değiştirdiğini düşünüyorum.
1910’lu ve 1920’li yıllarda Anadolu zaten uzun süren savaşların yorgunluğunu taşıyordu. Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı ve ardından Milli Mücadele dönemi halkın üretim kapasitesini ciddi şekilde azaltmıştı.
Doğu Anadolu’da tarım ve hayvancılık temel geçim kaynaklarıydı. Ancak savaş ortamı nedeniyle birçok bölgede üretim durmuş, ulaşım yolları zarar görmüş ve ekonomik hayat büyük darbe almıştı.
Bu nedenle Doğu Cephesi’nde kazanılan askeri başarı sadece toprak kazanımı anlamına gelmiyordu. Aynı zamanda bölgenin yeniden düzenlenmesi ve halkın güvenliğinin sağlanması açısından da önemliydi.
Doğu Cephesinde kimlerle savaştık sorusunun siyasi boyutu
Doğu Cephesi’nin sonuçları sadece savaş meydanında kalmadı. 3 Aralık 1920 tarihinde imzalanan Gümrü Antlaşması, TBMM Hükümeti’nin uluslararası alandaki ilk siyasi başarısı olarak kabul edilir.
Bu antlaşma ile Ermenistan, TBMM Hükümeti’ni tanıyan ilk devletlerden biri oldu. Ayrıca doğu sınırının belirlenmesi konusunda önemli bir adım atıldı.
Bu durum, Ankara’da kurulan yeni yönetimin diplomatik olarak güçlenmesini sağladı. Çünkü o dönem Anadolu hareketinin en büyük ihtiyacı sadece askeri başarı değil, aynı zamanda siyasi meşruiyetti.
Bir devletin geleceği yalnızca kazandığı savaşlarla değil, yaptığı anlaşmalarla da şekillenir. Doğu Cephesi bu açıdan Milli Mücadele’nin diplomasi tarafını gösteren en önemli örneklerden biridir.
Doğu Cephesi ile Batı Cephesi arasındaki farklar
Kurtuluş Savaşı’nı anlatırken genellikle Batı Cephesi daha fazla öne çıkar. Bunun sebebi Yunan ordusuyla yapılan savaşların uzun sürmesi ve Türkiye’nin geleceğini doğrudan belirleyen büyük çatışmalar olmasıdır.
Ancak Doğu Cephesi’nin farklı bir özelliği vardı. Burada mücadele daha kısa sürede sonuçlandı ve Ankara hükümetine önemli bir moral kazandırdı.
Batı Cephesi’nde İnönü Savaşları, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz gibi uzun süreçli savaşlar yaşanırken, Doğu Cephesi’nde daha hızlı askeri ve siyasi sonuçlar elde edildi.
Bir bakıma Doğu Cephesi, Milli Mücadele’nin ilk büyük başarı hikâyelerinden biri oldu.
Doğu Cephesi’nin günümüzdeki önemi
Bugün tarih konuşurken bazen olayları sadece geçmişte kalmış gelişmeler gibi değerlendiriyoruz. Oysa Doğu Cephesi’nin sonuçları hâlâ Türkiye’nin siyasi ve coğrafi yapısını anlamamız açısından önem taşıyor.
Kars, Ardahan ve çevresindeki bölgelerin Türkiye sınırları içinde kalması, o dönemde verilen kararların sonucudur. Sınırlar yalnızca harita üzerindeki çizgiler değildir; arkasında insanların yaşamları, mücadeleleri ve büyük fedakârlıkları vardır.
Ankara’da günlük hayatın içinde yürürken bazen geçmişle bağ kurmak zor olabiliyor. Metroda işe yetişmeye çalışan insanlar, üniversiteye giden gençler veya hafta sonu ailesiyle gezen kişiler için 100 yıl önce yaşananlar uzak görünebilir.
Fakat bugün sahip olduğumuz birçok şey, geçmişte verilen mücadelelerin sonucudur.
Doğu Cephesinde kimlerle savaştık? Kısa bir değerlendirme
Doğu Cephesinde kimlerle savaştık sorusuna en temel cevap Ermeni kuvvetleri olacaktır. Ancak bu cepheyi sadece bir savaş olarak görmek eksik kalır. Doğu Cephesi; yeni kurulan TBMM’nin askeri gücünü göstermesi, diplomatik başarı kazanması ve ülkenin doğu sınırlarını belirlemesi açısından büyük önem taşır.
Kazım Karabekir Paşa’nın liderliğindeki Türk kuvvetleri, zorlu şartlar altında önemli başarılar elde etti. Gümrü Antlaşması ise Ankara hükümetinin uluslararası alanda attığı güçlü adımlardan biri oldu.
Tarihin sayfalarında büyük savaşların yanında küçük insan hikâyeleri de vardır. Doğu Cephesi’ni anlamak, sadece hangi orduların karşı karşıya geldiğini bilmek değil; o dönemde yaşayan insanların umutlarını, korkularını ve yeniden ayağa kalkma çabasını görmek anlamına gelir.